Pétur Thomsen (f. 1973), ljósmyndari, hefur á undanförnum árum fengið mikið lof hérlendis og erlendis fyrir ljósmyndaseríur sínar, sem fjalla um tilraunir mannsins til að ráðskast með náttúruna, og breyta henni í manngert umhverfi.[1] Hér fjalla ég um eitt helsta verk hans, Aðflutt landslag, og ber það saman við stefnu í landslagsljósmyndun sem kom á sjónarsviðið í USA u.þ.b. 1976, undir nafninu, New Topographics (Hið manngerða landslag).[2]
Aðflutt landslag er verk Péturs í heimildaljósmyndun Kárahnjúkavirkjunar, þar sem hann fór reglulega að mynda, en hann hóf verkefnið árið 2003, og var að mynda til ársins 2007. Myndirnar sína umbreytingu náttúrunnar af mannanna völdum á þessu tímabili, og má sjá hið manngerða landslag taka á sig mynd í mismunandi árstíðum, þar sem hann fór bæði á sumrin og veturna til að mynda, svo hægt sé að sjá breytinguna í landslaginu frá ári til árs.[3] Pétur leggur áherslu á að sýna ummerki framkvæmdanna við virkjunina og uppistöðulónið, þegar hann sýnir skurði, rör, pípur, og rask mannsins á náttúrunni.[4] Hann beinir m.a. sjónum að gámum og vinnuvélum úr fjarlægð, sem virðast örsmáir hlutir. Fagurfræðilegar áherslur birtast í sýn hans á stórbrotið landslag í mildum ljósgeislum. Aðrar myndir sýna viðfangsefnið nær, þ.e. vélarnar stærri, og sjást þar risastór för og rákir sem þær skilja eftir í jörðinni. Einnig má sjá gáma og snúrur sem aðalviðfangsefni, að vetri til, þar sem snjór birtist eins og neikvætt rými.[5] Pétur notar ekki sömu leiðandi línur til þess að binda saman ákveðna fagurfræði eða stíl í syrpunni, heldur eru þeir þættir mismunandi eftir hverri mynd.
Myndavélin er ýmist hátt uppi að skjóta niður á við, eða við sjáum beint fram á viðfangsefnið. Aftur á móti eru viðfangsefnin, ásamt bakgrunni og forgrunni í fókus í öllum myndunum, þ.e.a.s. sjáum allt inni í myndrammanum skarpt. Birtan er mild, en mestu birtuskilin sjást þegar litir jarðar skerast við liti vélanna. Eftirtektarvert er, að breytingin sem á sér stað í náttúrunni (með virkjuninni) er jafn áhrifamikil í einni mynd frá næstu þó að hann beiti ekki alltaf sömu aðferð til að mynda.
Markmið Péturs var að fjalla um það nýja landslag sem Íslendingar skapa í nútímasamfélagi. Hann segir sjálfur að hann hafi skoðun á viðfangsefninu sem hann er að vinna í, þar sem hann sé mjög pólitískur, og hafi ekki mikinn áhuga á að mynda efni bara til skrauts, en hann vill samt að hans skoðun endurspeglist ekki í myndum hans. Hver og einn ætti að mynda sér skoðun þegar hann sér ljósmyndaseríuna, þ.e.a.s. hann vill ekki að pólitíkin spilli fyrir upplifun áhorfandans. Hann bætir við, að til þess að draga úr mögulegri pólitískri tengingu, finnist honum mikilvægt að búa til fleiri ljósmyndaseríur sem snúast ekki bara um Kárahnjúkavirkjun, þar sem umfjöllunin um hið íslenska samtímalandslag snúist um meira en virkjunina. Það snýst um það landslag sem við erum að umbreyta, og búa til í samtímanum. Að vekja upp nýjar spurningar um eitthvað sem skiptir máli, er meginmarkmiðið.[6]
Landslagsmyndir sem sýna umbreytt landslag, eða landslagið sem nútímasamfélag er að búa til, eru kenndar við listastefnuna New Topographics. Þar inniheldur myndefnið sjaldan fólk. Þessi stefna hafnar rómantískum hugmyndum um landslagið þegar kemur að upphafningu á náttúrunni og ægifegurð. Þess í stað eru rýmin sem við sjáum frá degi til dags mynduð, eins og bensínstöðvar, iðnaðarbyggingar, bílastæði, eða einhvers staðar þar sem maðurinn hefur raskað náttúrunni, og það er búið til nýtt landslag. Stíllinn er kenndur við ljósmyndasýningu sem haldin var árið 1975 í Rochester, New York, en þar kom hann fyrst inn á sjónarsviðið í listaheiminum. Sýningarstjórinn, William Jenkins, nefndi sýninguna Hið manngerða landslag: Ljósmyndir af manngerðu umhverfi, og höfundar verkanna, voru hópur ljósmyndara sem lét sig ekki varða tilfinningalega túlkun, eða brellur til að gera myndirnar fagurfræðilega aðlaðandi, og kenndi sig við þetta hugtak (sem hefur einnig verið notað í landafræði og kortagerð). Við fyrstu undirtektir voru gagnrýnendur á því að stíllinn væri daufur, og óáhugaverður í fagurfræðilegu samhengi, en hreyfingin varð gífurlega vinsæl sem hlutlaus rannsókn á hinu manngerða landsvæði.
Algengt er að ljósmyndarar sem kenna sig við New Topographics, myndi viðfangsefni beint fram á við, og noti linsu sem framkallar mynd eins og mannsaugað sér, (þ.e. nota ekki aðdráttarlinsu til að draga efnið inn, eða gleiðlinsu til að víkka út myndrammann.) Engar brellur eða listræn sjónarhorn koma inn í myndina, heldur er tilgangurinn að skrásetja hlutina eins og þeir eru, og þá getur áhorfandinn séð hlutlausa mynd af sannleikanum þegar kemur að hinu manngerða landslagi.[7] Ýmis sjónarhorn geta komið fram um land og menningu, og hvað við skynjum sem sannleika, þegar við sjáum landslagsmyndir sem settar eru fram á hlutlausan hátt. En til þess, er nauðsynlegt að setja viðfangsefni fram sem heimildir, ekki til skreytingar.
Fagurfræðileg nálgun Péturs á verkefnið um Kárahnjúkavirkjun, á margt sameiginlegt með hugmyndum sem voru settar fram í New Topographics. Hann er að mynda manngert landslag, og nálgast efnið með það í huga að tilgangurinn sé ekki til myndskreytingar, heldur upplýsandi fyrir áhorfandann.[8] Birtan í myndum hans er jöfn, eins og venjan er í hefðinni um hið manngerða landslag, þ.e. ljósmyndarinn notar ekki bjarta lýsingu, eða dökka skugga til að skapa tilfinningalega stemmningu fyrir áhorfandann. Að hætti New Topographics, greinir Pétur sig frá hefðbundnum hugmyndum í fegurð í landslagsmyndum, þar sem upphafning náttúrunnar er í fyrirrúmi, undir áhrifum þess sem listamaðurinn ákveður að draga fram, til að framkalla tilfinningaleg viðbrögð áhorfandans. Fegurðin býr ekki í tignarlegu landslaginu, heldur í þeirri ógnvekjandi fegurð sem birtist í baráttu manns við náttúruna þegar kemur að verkefni hans um Kárahnjúkavirkjun.[9] Fegurðin í myndum Péturs birtist í umbreytingunni sem á sér stað á meðan hann er að mynda hana á upplýsandi og hlutlausan hátt.
Í Aðfluttu landslagi má einnig finna framsetningu sem skarast á við hugmyndir New Topographics. Pétur gerir tilraunir til að sýna hið fagra sem birtist í hinu nýja landslagi og er athyglisvert að hann notar orðið “ægifegurð“ þegar hann lýsir áhrifum sem birtast í atburðum (Kárahnjúkavirkjunar), sem mættu teljast siðferðislega rangir.[10] Þessi hugmynd um siðferði og ægifegurð stangast því á við hina hefðbundnu framsetningu. Þegar getur að líta á myndir úr New Topographics hefðinni, þá sjáum við oftast fullgert landslag af völdum manna (sjá mynd 4), hvort sem það eru bensínstöðvar, iðnaðarbygginar eða annað myndefni, en hjá Pétri erum við að horfa á landslagið í mótun sem varpar fram öðru brotthvarfi frá hinni hefðbundnu listastefnu. Eins og Pétur segir í viðtali í Endurkasti, þá er óhjákvæmilegt fyrir hann að gefa ekki sína eigin sýn inn í myndirnar að einhverju leyti:
Engin ljósmynd er hlutlaus – og það er alls ekki slæmt. Ljósmynd er heimild um það hvernig ljósmyndarinn beitir myndavélinni til að ná fram ákveðnum áhrifum, hvernig hann tjáir sína persónubundnu sýn á raunveruleikann. Ég leik mér mjög meðvitað með sjónarhornið í list minni. Verkin mín eru öll mjög huglæg og eru fyrst og fremst heimild um það hvernig ég sé hlutina og tjái mig um það sem ég sé. Landslagsmyndirnar mínar endurspegla þetta. Ég hef alltaf skilgreint landslag sem sjónarhorn sem er tengt menningarlegu uppeldi og táknkerfi menningarinnar. Í ljósmyndunum er ég að búa til landslag og færa það áhorfendum.[11]
Myndirnar í Aðfluttu landslagi eru ólíkar. Stundum klippir hann út svæðið fyrir ofan jörðina, og notar aðdráttarlinsu. Hann myndar ekki alltaf aðal viðfangsefnið beint fram á við heldur notar sterka liti eða stærðarhlutföll til þess að draga fram áhersluatriði. Það kemur fram stök mynd, þar sem við sjáum fallega ljósgeisla, sambland af skærum litum ásamt náttúrulitum, og vegaför (sem framkalla leiðandi línur), til þess að leiða augað þangað sem því er ætlað að fara. Hann notar frumlega leið til að ramma inn, eða stækka viðfangsefnin innan myndrammans, svo við sjáum ákveðinn stíl, eða frumleika mannsins sem stendur á bak við myndavélina. Í myndum Péturs sjáum við því talsvert brotthvarf frá hefðum New Topographics.
[1] Pétur Thomsen, „Imported Landscape,“ vefsíða, Pétur Thomsen, sótt þann 8. mars 2018, http://www.peturthomsen.is/imported-landscape/.
[2] Wendy Cheng, „ New Topographics: Locating Epistemological Concerns in the American Landscape,“ American Quarterly 63, no. 1 (2011): 151.
[3] Pétur Thomsen, „Imported Landscape.“
[4] Sigrún Sigurðardóttir og Hjálmar Sveinsson, „Pétur Thomsen: Tímabundið landslag,“ Í Endurkast: Íslensk samtímaljósmyndun=Reflection: Icelandic contemporary photography, ritstj.Inga Lára Baldvinsdóttir og Þorbjörg Br. Gunnarsdóttir (Reykjavík: Þjóðminjasafn Íslands, 2008), 22.
[5] Sjá mynd 1, mynd 2, og mynd 3.
[6] Sigrún Sigurðardóttir og Hjálmar Sveinsson, Pétur Thomsen, 20, 22.
[7] Wendy Cheng, „ New Topographics,“ 151-153.
[8] Sigrún Sigurðardóttir og Hjálmar Sveinsson, Pétur Thomsen, 22.
[9] Sama heimild, 20.
[10] Sama heimild, 20.
[11] Sama heimild, 22.