Konan var mikilvægt tákn í symbólisma, sem gat verið margrætt, og torvelt að skilja. Táknmið konunnar í þessari listastefnu 19. aldar, kom oftar en ekki fram í birtingarmynd tvíhyggju hins góða eða slæma. Hið táknræna var tæki til að draga fram hið andlega. Ólíkir þættir raunveruleikans voru endurspeglaðir með óbeisluðu ímyndunarafli, þar sem margræð tákn komu fram, og þar var konan engin undantekning. Áhugavert er því að skoða hinar mismunandi merkingar hennar (konunnar) sem táknmið. Talið er að stór hluti hugmyndafræðinnar á bak við tákn í symbólisma, sé dregin frá heimspeki nýplatónista (sem inniheldur kenningar ýmissa heimspekinga, þá sérstaklega Platós). [2]
Líffræðileg hringrás konunnar frá kynþroska til móðurhlutverksins, var algengt mótíf. Naktar meyjar voru oft settar fram sem tákn fyrir hreinleika og frið, og nakinn líkaminn sem hafði ekkert að fela, var mynd sannleikans. Í málverkinu Von eftir Chavannes (mynd 1), sem kom fram á fyrstu Salon sýningunni eftir fransk-prússneska stríðið á 19. öld, getur að líta á meyju sem situr á hvítu klæði, með ólífugrein í hendi, sem tákn fyrir frið. Mótíf verksins á sér margar hliðstæður í málverkum þar sem naktar meyjur koma fram sem tákn friðar, sannleika og hreinleika.[3] Konan sem lífsgjafi og verndari kom oft fram í myndefni sem innihélt móður og barn, þar sem táknmiðið var ást og fegurð, tengt endurfæðingu og skapandi orku í hinum andlega heimi symbólista. [4] Hliðstæðu þess myndefnis má finna í Maríu meyju með Jesúbarnið úr táknum kristnitrúar, [5] ásamt gyðjunni Isis úr forn egypskum trúarbrögðum, með barni sínu, guðinum Horas sem var getinn af heilögum anda [6]
Mynd 1: Pierre Puvis de Chavannes: Von (1871-1872), olía á striga, 70.5 x 82 cm, Orsay safnið, ParísKonan sem tákn illkvendis má sjá í stórverkinu Salome dansandi eftir Moreau (mynd 2), þar sem hann notar fallega konu sem tákn losta, eyðileggingar og dauða, og eins og goðsögnin gefur til kynna, tálkvendi sem dregur menn til dauða. Þar sem Moreau var einn læsastur listamaður síns tíma, má gera ráð fyrir að hann hafi fundið innblástur úr hluta af sínum uppáhaldsverkum þar sem hættuleg tálkvendi voru í fyrirrúmi. [7] Bókmenntir og listir (í verkum symbólista) frá 19.öld, sem fjalla um konur, innihalda kenningar um karla sem æðri konum þar sem þeir eru rökhyggju verur, ólíkt konum. Kynorka konunnar er tálsýn, og jafnframt óæðri og truflandi orka, og hefur hún því truflandi áhrif á vitsmuni karla. [8]
Mynd 2: Gustave Moreau: Salome dansandi (1874), olía á striga, 92 x 60 cm, Musée national Gustave Moreau, París
Hugmyndin um hið illa reis hátt í symbólisma, og var ímynd hinnar lostafullu konu kennd við djöfulinn. [9] Í ljóðlist og bókmenntum breiddist þessi hugmyndastefna út (sem symbólistar í sjónlistum aðhylltust svo) þar sem hið efnislega, þ.e. náttúra, dýr og konan, voru endurspeglun djöfulsins. [10] Má þar nefna konuna sem goðkynja veru, sem var blendingur konu og dýrs, og varð jafn vinsæl og goðsögnin Salome. Táknið má rekja til egypskrar trúarbragðafræði, en í íkonagrafíu er algengt að líkami konu hafi höfuð ljóns, í þeirri merkingu að konan sé náttúra í sambland við hið dulda og ósjáanlega.[11] Í symbólisma 19. aldar, var kona með ljónshaus ekki endurspeglun hins æðra, eða ímyndunarafls listamannsins, heldur bland af hinu kynræna og því efnislega (dýrinu), sem gerði að verkum að hún var neðar hinum guðlega mætti, og hélst hún í hendur við ímynd tálkvendisins. [12]
Konan sem táknmynd dauðans, mátti sjá í ýmsum málverkum, ljóðlist, og bókmenntum symbólista, eins og beinagrindur, hauskúpur undir grímu andlits ungra stúlkna, eða vændiskonur og beinagrindur sem tákn dauða og kynsjúkdóma. Annað algengt mótíf, var kona sem lifandi lík.[13] Athyglisvert verk eftir Levy-Dhurmer, Þögnin vakti mikla athygli, og hafði áhrif á samtímamenn listamannsins á tíma táknhyggjunnar, en kenningar hafa komið fram að innblástur verksins komi frá guðinum Horus úr egypskri goðafræði, og einnig frá ljóðinu The Reign of Silence (1891), sem vísar í dauðann, og er eftir vin Levy´s, Georges Rodenbach. [14]
Mynd 3: Lucien Lévy-Dhurmer: Þögnin (1895), pastel á pappír, 54 x 29 cm, Orsay safnið, París
Symbólismi lagði mikið upp úr hugmyndum um og erótík sem djöfullega orku, og þá með tálkvendið í fyrirrúmi sem tákn fyrir andlegt stjórnleysi. [15] Tenging konunnar við erótík, náttúruna, hið illa, og dauðann, á rætur að rekja til afstöðu symbólista til efnishyggju. Hinu andlega, var gert hátt undir höfði, en samt virðist sem þeir hafi ekki afneitað efnislegum hlutum, heldur lagt áherslu á að láta þá ekki yfirtaka mannsandann með losta og græðgi. Það var ekki slæmt að kunna að meta fegurð kvenna, t.d. í formi móðurástar. eða saklausrar fagrar meyju. Hið fagra var tæki til að hjálpa hinum jarðneska manni að komast á æðra tilverustig,[16] og voru tákn í listum sem endurspegla hið efnislega oft skilaboð sem áttu hjálpa áhorfandanum að meta ægifegurð í þeim tilgangi að færa hann nær æðra tilverustigi. Þessar hugmyndir um efnislega hluti má sjá í heimspeki nýplatónisma. Þar kemur erótík reyndar ekki fram sem alslæm orka, heldur er sett fram að hægt sé að nota hana bæði til góðs og ills. [17]
Í verkum Platós, kemur fram að efni sé lægsta form tilverunnar, en samt sem áður er okkur nauðsynlegt að kunna að meta efnislega fegurð (hvort sem hún er í náttúrunni eða mannslíkamanum) til þess að komast nær æðri mætti. [18] þó að efnisleg fegurð gæti minnt okkur á hið æðra og andlega, (og það er manninum eðlislægt að leita eftir æðra tilverustigi), þá þarf að gæta þess að það leiði ekki til losta eða þráhyggju, sem breytist þá að öllu jöfnu í hið illa. [19] Hinn efnislegi ljótleiki, (sem við sjáum í málverkum symbólista, þar sem dauði er táknmið) tengist einnig hinu illa samkvæmt textum nýplatónisma. Hinir neikvæðu þættir sem tengjast konunni eru tengdir ljótleikanum, og hinu efnislega, og þar af leiðandi, hinu slæma. Þessi afstaða er grunnur að hugmyndum symbólista um hinn efnislega heim. [20]
Tvíhyggja efnis og konunnar er skilgreint á sama hátt í symbólisma og hjá Plató. [21] þ.e.a.s. birtingarmynd góðs og ills er til staðar í hinum efnislega heimi. Báðar stefnur telja að hægt sé að nota efnisheiminn til að nálgast ægifegurð, og tengjast þannig almættinu, en á sama tíma eru efnislegir hlutir, sem einblína á holdið og freistingar, að draga okkur frá hinu andlega.
Heimildir
2. Brendan Cole. (1993), „The mythic Feminine in Symbolist Art: Idealism and Mysticism in Fin-De-siècle Painting,“ MA Ritgerð: University of Cape Town, Department of History of Art, Cape Town, Suður Afríka, 114.
3. Gudrun Schubert, „ Women and Symbolism: Imagery and Theory,“ Oxford Art Journal 3, no.1 (1980): 29-34. doi.org/10.1093/oxartj/3.1.29, 29.
4. Brendan Cole, „The Mythic Feminine in Symbolist Art,“ 128.
5. George Ferguson, Signs and Symbols in Christian Art (Oxford, England: Oxford University Press, 1989), 76.
6. Brendan Cole, „The mythic Feminine in Symbolist Art,“ 188.
7. Gudrun Schubert, „Women and Symbolism,“ 30.
8. Sama heimild, 32.
9. Brendan Cole, „The mythic Feminine in Symbolist Art,“ 93.
10. Sama heimild, 96.
11. J.E.Cirlot, A Dictionary of Symbols, ritstj. Jack Sage (London, Englandi: Routledge, 1990), 376.
12. Brendan Cole, „The mythic Feminine in Symbolist Art,“ 89.
13. Sama heimild, 104-106.
14. Hervé Lewandowskim, „Le Silence,“ Vefsíða Musée d'Orsay, sótt þann 3. Mars 2018, http://www.musee-orsay.fr/en/collections/works-in-focus/graphic-arts/commentaire_id/le-silence-20536.html?tx_commentaire_pi1%5BpidLi%5D=848&tx_commentaire_pi1%5Bfrom%5D=845&cHash=0bfd95c337.
15. Brendan Cole, „The Mythic Feminine in Symbolist Art,“ 102.
16.Sama heimild, 114-115.
17. Jill Gordon, Plato´s Erotic World: From Cosmic Origins to Human Death (Cambridge, England: Cambridge University Press, 2012), 182-183.
18. Gabriel Richardson Lear, „Permanent Beauty and Becoming Happy in Plato´s Symposium,“ Í Plato´s Symposium, ritstj. J.H. Lesher o.fl. (Washington DC, USA: Center for Hellenic Studies, Trustees for Harvard University, 2006), 96-97.
19. Sama heimild, 120-121.
20. Brendan Cole, „The mythic Feminine in Symbolist Art,“ 114-116.
21. Sama heimild, 117.